CONTEXTUAL ECOTHEOLOGY AND SOCIO-ECOLOGICAL RESPONSIBILITY : A THEOLOGICAL STUDY OF THE INDIAN MUSLIM COMMUNITY OF MEDAN, NORTH SUMATRA

Penulis

  • Hendri Hermawan Adinugraha Universitas Islam Negeri K.H. Abdurrahman Wahid Pekalongan
  • Muhandis Azzuhri Universitas Islam Negeri K.H. Abdurrahman Wahid Pekalongan
  • M. Sugeng Sholehuddin Universitas Islam Negeri K.H. Abdurrahman Wahid Pekalongan
  • Uthman Shehu\ Lawal Kaduna State University

DOI:

https://doi.org/10.54583/apic.vol8.no2.229

Kata Kunci:

ekoteologi, tanggung jawab ekologis, dan Komunitas India Muslim Medan

Abstrak

Penelitian ini bertujuan untuk memahami bagaimana konsep ekoteologi kontekstual diterapkan dalam kehidupan religius dan sosial komunitas India Muslim di Medan, Sumatra Utara. Fokus utama penelitian ini adalah mengungkap hubungan antara ajaran teologi Islam, praktik sosial-keagamaan, dan kesadaran ekologis yang berkembang dalam komunitas diaspora tersebut. Penelitian menggunakan pendekatan kualitatif dengan studi pustaka dan analisis isi terhadap sumber-sumber teologis, literatur akademik, serta dokumen sosial keagamaan komunitas. Data diperoleh melalui observasi partisipatif, wawancara mendalam dengan tokoh masyarakat, dan analisis terhadap praktik lingkungan berbasis masjid. Pendekatan teologi kontekstual digunakan untuk menafsirkan hubungan antara nilai-nilai Islam (tawhid, amanah, mizan, dan khalifah fil ardh) dengan perilaku ekologis komunitas. Hasil penelitian menunjukkan bahwa kesadaran ekologis komunitas India Muslim Medan tumbuh dari spiritualitas Islam yang membumi. Nilai-nilai teologis diaktualisasikan melalui kegiatan sosial seperti kebersihan masjid, pengelolaan sampah, penghijauan lingkungan, dan program “Sedekah Lingkungan”. Kesadaran ekologis ini bersifat kolektif dan partisipatif, berakar pada pandangan bahwa menjaga alam adalah bagian dari ibadah (‘amal shalih) serta ekspresi iman. Penelitian ini menegaskan bahwa ekoteologi Islam menjadi efektif ketika diterjemahkan ke dalam kajian sosial dan budaya lokal. Model ekoteologi kontekstual yang dikembangkan komunitas India Muslim Medan dapat menjadi paradigma baru bagi gerakan ekologi berbasis iman di masyarakat urban Indonesia. Studi ini menawarkan kontribusi orisinal dengan mengungkap dinamika teologi lingkungan dalam komunitas Muslim minoritas perkotaan, yang selama ini kurang mendapat perhatian dalam kajian ekoteologi Islam.

Referensi

Abdelnour, M. G. (2023). The Qurʾān and the Future of Islamic Analytic Theology. Religions, 14(4). https://doi.org/10.3390/rel14040556

Adinugraha, H. H., Sholehuddin, M. S., & Nasrudin, M. (2025). Penerapan Prinsip-prinsip Ekoteologi dalam Pengembangan Pariwisata di Pekalongan (M. Nasrudin (ed.); 1st ed.). PT Nasya Expanding Management. info:5BkmF0MyyUYJ:scholar.google.com

Adinugraha, H. H., Surur, A. T., & Nafilah. (2024). Wisata Religi Eco-friendly di Masjid Sheikh Zayed Solo (M. A. Baharuddin (ed.); 1st ed.). UIN Gus Dur Press. https://publishing.uingusdur.ac.id/index.php/ugp/catalog/book/8

Aisah, S. (2023). Ethical Expression of Cleanliness as Part of Faith A Hadith and Green-Sufism Perspective. Diroyah : Jurnal Studi Ilmu Hadis, 8(1). https://doi.org/10.15575/diroyah.v8i1.28891

Baiquni, M., & Heriani, H. (2021). Stakeholder’s Perceptions about Sustainable Tourism in The Main Attraction of Banda Aceh Halal Tourism (Baiturrahman Great Mosque). E-Journal of Tourism. https://doi.org/10.24922/eot.v8i1.68442

Cloete, N. M. (2023). Retrieving a Christian ecological spirituality in response to our contemporary ecological crisis. Pharos Journal of Theology, 104(4). https://doi.org/10.46222/pharosjot.104.423

Duncan, R., & Cardozo, M. L. (2017). Reclaiming reconciliation through community education for the Muslims and Tamils of post-war Jaffna, Sri Lanka. Research in Comparative and International Education, 12(1). https://doi.org/10.1177/1745499917696425

Fadhil, H. M. (2024). Rethinking Islamization in Southeast Asia: Historical Dynamics, Distinction and Existence of Muslim. Journal of Modern Islamic Studies and Civilization, 2(02). https://doi.org/10.59653/jmisc.v2i02.612

Feise-Nasr, M. (2023). Islam and Ecology. Religion and Development, 2(1). https://doi.org/10.30965/27507955-20230021

Fitriani, D., EQ, N. A., & Suhartini, A. (2021). Teologi Pendidikan: Konsep Pendidikan dalam Prespektif Islam. MANAZHIM, 3(2). https://doi.org/10.36088/manazhim.v3i2.1293

Flanagan, K., Harker, R., Mahar, C., Wilkes, C., & Bourdieu, P. (1992). An Introduction to the Work of Pierre Bourdieu. The Practice of Theory. The British Journal of Sociology, 43(4). https://doi.org/10.2307/591348

Foltz, R. C., Denny, F. M., & Azizan, H. B. (2003). Islam and ecology: A bestowed trust. In Bulletin. Ninth District Dental Society of the State of New York.

Gulzar, A., Islam, T., Khan, M. A., & Haq, S. M. (2021). Environmental Ethics towards Sustainable Development in Islamic perspective. In Ethnobotany Research and Applications (Vol. 22). https://doi.org/10.32859/ERA.22.39.1-10

Harahap, N. J., Siregar, S., & Purwaningtyas, F. (2021). Masjid Jamik sebagai Jejak Sejarah Peninggalan Komunitas India Muslim di Kota Medan. Warisan: Journal of History and Cultural Heritage, 2(2), 42–48. https://doi.org/https://doi.org/10.34007/warisan.v2i2.893

Haward, A. S. (2022). Ekologi Integral: Alternatif dalam Krisis Lingkungan Hidup. MELINTAS, 37(2). https://doi.org/10.26593/mel.v37i2.6295

Idris, M. (2023). Melihat jejak sejarah Muslim India di Kota Medan, terdapat masjid berusia 136 tahun. Medaninsider.Com. https://www.medaninsider.com/sumbagut/9038217700/melihat-jejak-sejarah-muslim-india-di-kota-medan-terdapat-masjid-berusia-136-tahun

Indian Consulate Medan. (2016). The Indian Community in Medan. Article. https://www.indoindians.com/the-indian-community-in-medan/

Jin, S. (2022). Representing and Experiencing Islamic Domes: Images, Cosmology, and Circumambulation. Religions, 13(6). https://doi.org/10.3390/rel13060526

Majee, W., Anakwe, A., Onyeaka, K., Laboy, V., Mutamba, J., Shikles, M., & Chen, L. W. (2023). Participant Perspectives on the Effects of an African American Faith-Based Health Promotion Educational Intervention: a Qualitative Study. Journal of Racial and Ethnic Health Disparities, 10(3). https://doi.org/10.1007/s40615-022-01299-2

Matin-asgari, A. (2022). Stephanie Cronin, Social Histories of Iran: Modernism and Marginality in the Middle East . Journal of Holy Land and Palestine Studies, 21(1). https://doi.org/10.3366/hlps.2022.0288

Messias, T. (2024). From Ecotheology to Ecospirituality in Laudato sí—Ecological Spirituality beyond Christian Religion. Religions, 15(1). https://doi.org/10.3390/rel15010068

Mohamed, N. (2014). Islamic Education, Eco-ethics and Community. Studies in Philosophy and Education, 33(3). https://doi.org/10.1007/s11217-013-9387-y

Nilan, P. (2021). Muslim youth environmentalists in Indonesia. Journal of Youth Studies, 24(7). https://doi.org/10.1080/13676261.2020.1782864

Nurdiyanto, N., Jamal, J., Isnaini, N. A., & Yulianti, F. (2023). Landasan Filosofis-Teologis dalam Kurikulum Pendidikan Agama Islam. AL-MIKRAJ Jurnal Studi Islam Dan Humaniora (E-ISSN 2745-4584), 4(1). https://doi.org/10.37680/almikraj.v4i1.4204

Obmerga, M. E. (2024). For whom the bell (really) tolls: A grounded theory of millennial academic supervisors’ sensemaking of communitarian values as a springboard to enrich their transformational leadership attributes. International Journal of Leadership in Education, 27(2). https://doi.org/10.1080/13603124.2020.1862919

Pangaribuan, N. (2025). Adaptation of Indian and Malay Culture in Muslim Indian Community in Medan City. Indonesian Journal of Islamic History and Culture, 6(1), 45–52. https://doi.org/https://doi.org/10.22373/ijihc.v6i1.6861

Quddus, A. (2017). Ecotheology Islam: Teologi Konstruktif Atasi Krisis Lingkungan. Ulumuna, 16(2). https://doi.org/10.20414/ujis.v16i2.181

Rahmadani, A. (2024). Sejarah Masjid Al-Ghaudiyah Medan yang Didirikan oleh Komunitas India Muslim Sejak Tahun 1887. News. https://medan.tribunnews.com/2024/03/16/sejarah-masjid-al-ghaudiyah-medan-yang-didirikan-oleh-komunitas-india-muslim-sejak-tahun-1887

Rahman, T. A., & Amir, A. N. (2023). Ismail al-Faruqi’s Tawhidic Approach in the Context of IOK. Jurnal Humanitas: Katalisator Perubahan Dan Inovator Pendidikan, 9(2). https://doi.org/10.29408/jhm.v9i2.7277

Ridwan, F. T., Gunawati, D., & Triastuti, R. (2020). Strategy for Development of Ecological Citizens by Walhi Yogyakarta through Community-Based Education in Communities Gunung Sewu. Budapest International Research and Critics Institute (BIRCI-Journal): Humanities and Social Sciences, 3(2). https://doi.org/10.33258/birci.v3i2.945

Ryff, C. D. (2021). Spirituality and well-being: Theory, science, and the nature connection. Religions, 12(11). https://doi.org/10.3390/rel12110914

Saputra, T. A. (2021). Islamic economic thoughts according to Ibn Khaldun, Al-Maqrizi, and Al-Syatibi. Journal of Islamic Economics Management and Business (JIEMB), 3(1). https://doi.org/10.21580/jiemb.2021.3.1.7252

Setiawan, H., Kurniawan, N. I., & Santoso, P. (2022). The Ecotheological Movement of the Muhammadiyah Enviromental Council in Responding to the Enviromental Governance Crisis. Millah: Journal of Religious Studies, 21(3). https://doi.org/10.20885/millah.vol21.iss3.art2

Siddik. (2023). The Indian Muslim Community of Medan, Evidence of Indian Muslim Traces in the City of Medan. Medan’s Indian Muslim community. https://www.tvonenews.com/channel/religione/110952-komunitas-india-muslim-medan-bukti-jejak-india-muslim-di-kota-medan

Siddik, M. (2025). Komunitas India Muslim di Medan Bagikan Ratusan Porsi Nasi Briani. News. https://www.lensamedan.co.id/2025/03/komunitas-india-muslim-di-medan-bagikan.html

Simon, H., Khaldun, I., & Rosenthal, F. (1962). The Muqaddimah. An Introduction to History. Oriens, 15. https://doi.org/10.2307/1579869

Siregar, F. A. (2023). Sejarah Kampung Keling di Medan yang Kini Dikenal Little India. Detik.Com. https://www.detik.com/sumut/budaya/d-6965571/sejarah-kampung-keling-di-medan-yang-kini-dikenal-little-india

Thohir, M., ULa, L., & Lutfiyah, W. (2021). Nilai Edukasi Etnohistoris Masjid Urban: Membingkai Peradaban Dari Ritus Jumatan Di Pusat Perbelanjaan”City of Tomorrow” Surabaya. Al-Tsaqafa : Jurnal Ilmiah Peradaban Islam, 18(1).

Thomson, N. C. (2025). Teologi Sosial dan Isu Lingkungan : Membangun Kesadaran Ekologis Berbasis Spiritual. Jurnal Pendidikan Agama Dan Katolik, 2(1), 46–52.

tvOne. (2023). Komunitas India Muslim Medan, Bukti Jejak India Muslim di Kota Medan. News. https://www.tvonenews.com/channel/religione/110952-komunitas-india-muslim-medan-bukti-jejak-india-muslim-di-kota-medan

Udin, U., Suud, F. M., Sugianto, L. O., Khairunnisa, R., Ula, H. La, Ihsaniati, N. S. N., & Wijayanto, W. (2024). Mosque-based youth leadership cadre. Multidisciplinary Science Journal, 6(2). https://doi.org/10.31893/multiscience.2024010

United Nations Environment Programme. (2025). Daring Cities 2025 kicks off in Bonn alongside UN climate talks to strengthen national climate plans through multilevel action. Report. https://iclei.org/press_release/daring-cities-2025-kicks-off-in-bonn-alongside-un-climate-talks-to-strengthen-national-climate-plans-through-multilevel-action/

Usman, S., Rusli, R., Masyhur, M., & Harun, M. (2022). Internationalization Of Ahlussunnah Wal-Jama’ah In Southeast Asia: Analysis Of The Da’wah Movement Kh Ali Tungkal. Akademika : Jurnal Pemikiran Islam, 27(2). https://doi.org/10.32332/akademika.v27i2.5455

Wafii, M. (2024). Muslim Indian Musical Art in Medan. KOLABORASI: Journal of Multidisciplinary, 1(1), 38–45. https://journal.aspublisher.co.id/index.php/kolaborasi/article/view/320/87

Wierzbiński, B., Surmacz, T., Kuźniar, W., & Witek, L. (2021). The role of the ecological awareness and the influence on food preferences in shaping pro-ecological behavior of young consumers. Agriculture (Switzerland), 11(4). https://doi.org/10.3390/agriculture11040345

Yumnah, S. (2020). Construction of Islamic Boarding Shcool in Developing Moderate Islam. Nazhruna: Jurnal Pendidikan Islam, 3(2). https://doi.org/10.31538/nzh.v3i2.614

Zahan, S. J. (2024). Dwelling in the city: Socio-spatial dynamics of gendered and religious embodiment of young Muslim women in Delhi, India. City, Culture and Society, 36. https://doi.org/10.1016/j.ccs.2023.100563

Zarkasyi, H. F., Zarkasyi, A. F., Prayogo, T. I., & Da’I, R. A. N. R. (2020). Ibn Rushd’s Intellectual Strategies On Islamic Theology. Jurnal Ilmiah Islam Futura, 20(1). https://doi.org/10.22373/jiif.v20i1.5786

Diterbitkan

01-12-2025

Terbitan

Bagian

Articles